0902 916 031
Gian lận xuất xứ là việc khai sai nguồn gốc hàng hóa — thường là gắn nhãn “Made in Vietnam” cho hàng nước ngoài — để né thuế và lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại. Hành vi gian lận xuất xứ khiến hàng Việt đối mặt nguy cơ bị Mỹ, EU điều tra lẩn tránh thuế và bị áp thuế cho cả ngành, đồng thời doanh nghiệp bị phạt tới 100 triệu đồng theo Nghị định 128/2020/NĐ-CP. Bài viết phân tích 4 thủ đoạn gian lận xuất xứ, mức xử phạt và cách phòng ngừa.
Tóm tắt nhanh
- Gian lận xuất xứ gồm 4 thủ đoạn chính: chuyển tải (transshipment), lắp ráp sơ sài, dùng C/O giả và trà trộn hàng nhập với hàng nội.
- Mức phạt tiền từ 10 đến 100 triệu đồng tùy trị giá tang vật, theo Điều 17 Nghị định 128/2020/NĐ-CP, kèm tịch thu tang vật.
- Tiêu chí xuất xứ Việt Nam căn cứ Nghị định 31/2018/NĐ-CP và Thông tư 05/2018/TT-BCT; công đoạn đơn giản không tạo xuất xứ.
- Gian lận xuất xứ khiến cả ngành hàng bị nước nhập khẩu điều tra chống lẩn tránh thuế phòng vệ thương mại.
- Phòng ngừa bằng cách kiểm soát định mức, truy xuất nguồn gốc nguyên liệu và từ chối C/O không rõ nguồn.
1. Gian lận xuất xứ là gì và vì sao nguy hiểm?
Gian lận xuất xứ (Origin fraud – khai man nguồn gốc hàng hóa): hành vi khai sai nước xuất xứ hoặc gắn nhãn xuất xứ không đúng nhằm hưởng ưu đãi thuế hoặc lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại của nước nhập khẩu.
Gian lận xuất xứ nguy hiểm vì hậu quả lan ra cả nền kinh tế, không chỉ doanh nghiệp vi phạm. Khi Việt Nam bị nghi là điểm trung chuyển để hàng nước thứ ba “đội lốt” hàng Việt, các thị trường như Mỹ và EU có thể điều tra lẩn tránh thuế và áp thuế phòng vệ thương mại cho cả ngành hàng, khiến doanh nghiệp làm ăn chân chính cùng chịu thiệt.
Các nhóm hàng có chênh lệch thuế lớn giữa các thị trường, như nhôm, thép, gỗ, dệt may và điện tử, là đối tượng dễ bị lợi dụng để gian lận xuất xứ. Khi một ngành hàng bị nước nhập khẩu đưa vào diện theo dõi, mọi lô hàng của ngành đó đều bị kiểm tra kỹ hơn, kéo dài thời gian thông quan và tăng chi phí tuân thủ cho cả doanh nghiệp không vi phạm. Đó là lý do việc phòng ngừa gian lận xuất xứ là lợi ích chung của toàn ngành, không riêng doanh nghiệp nào.
Cơ chế xác định xuất xứ để chống gian lận dựa trên Nghị định 31/2018/NĐ-CP và Thông tư 05/2018/TT-BCT: hàng chỉ đạt xuất xứ Việt Nam khi thuần túy hoặc đạt tiêu chí chuyển đổi mã số, hàm lượng giá trị theo quy định. Cách cơ quan hải quan kiểm tra xem thêm ở bài quy trình kiểm tra xác định xuất xứ.
2. Chuyển tải (transshipment)
Chuyển tải bất hợp pháp là thủ đoạn gian lận xuất xứ phổ biến nhất: hàng nước ngoài đưa vào Việt Nam rồi gắn nhãn “Made in Vietnam” để xuất sang Mỹ, EU nhằm né thuế cao. Việt Nam chỉ đóng vai trò điểm trung chuyển, hàng gần như không được sản xuất tại đây.
Thủ đoạn này từng bị các thị trường lớn nêu đích danh trong các báo cáo về gian lận xuất xứ, tập trung vào nhóm hàng nhôm, thép, gỗ và dệt may. Khi bị phát hiện, hàng xuất khẩu của Việt Nam có thể bị điều tra và áp thuế cao ngang với hàng của nước bị áp thuế gốc.
3. Lắp ráp sơ sài tại Việt Nam
Lắp ráp sơ sài là thủ đoạn gian lận xuất xứ tinh vi hơn chuyển tải: hàng nhập dưới dạng linh kiện gần hoàn chỉnh, chỉ thực hiện vài công đoạn đơn giản như đóng gói, dán nhãn rồi xuất khẩu với xuất xứ Việt Nam. Giá trị gia tăng nội địa gần như bằng 0 nên không đạt tiêu chí xuất xứ theo các FTA.
Công đoạn gia công đơn giản (đóng gói, dán nhãn, làm sạch) không được coi là tạo ra chuyển đổi cơ bản để hàng mang xuất xứ Việt Nam. Doanh nghiệp làm kiểu này dễ bị xác định gian lận xuất xứ khi cơ quan hải quan kiểm tra định mức và quy trình sản xuất thực tế.
4. Dùng C/O giả và chứng từ gian lận
Dùng C/O giả là thủ đoạn gian lận xuất xứ nghiêm trọng nhất về mặt pháp lý. Một số doanh nghiệp hợp tác với trung gian làm giả giấy chứng nhận xuất xứ để chứng minh hàng không đến từ nước đang bị áp thuế, rồi dùng chứng từ giả này khai báo hải quan.
Hậu quả của dùng C/O giả rất nặng: ngoài xử phạt hành chính và tịch thu hàng, hành vi làm giả và sử dụng giấy tờ giả có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự. Cách xin và sử dụng C/O hợp lệ được nêu trong bài C/O form E và điều kiện hưởng ưu đãi.
5. Trà trộn hàng nhập với hàng nội
Trà trộn hàng nhập với hàng nội là thủ đoạn gian lận xuất xứ khó phát hiện: doanh nghiệp trộn nguyên liệu hoặc sản phẩm nhập khẩu với hàng trong nước rồi kê khai toàn bộ là hàng Việt, dù tỷ lệ nội địa không đạt ngưỡng quy định.
Theo quy tắc xuất xứ trong nhiều FTA, chỉ cần hàm lượng giá trị khu vực hoặc tiêu chí chuyển đổi mã số không đạt, lô hàng bị coi là không có xuất xứ Việt Nam. Hành vi này khiến doanh nghiệp bị truy thu thuế và đẩy cả ngành hàng vào diện bị điều tra chống lẩn tránh thuế. Cách ghi nhãn xuất xứ đúng xem thêm ở bài ghi nhãn hàng hóa nhập khẩu và xuất xứ.
6. Mức xử phạt và cách phòng ngừa
Gian lận xuất xứ bị xử phạt theo Điều 17 Nghị định 128/2020/NĐ-CP (sửa đổi bởi Nghị định 102/2021/NĐ-CP), mức phạt tính theo trị giá tang vật, kèm tịch thu tang vật.
| Trị giá tang vật vi phạm | Mức phạt tiền |
|---|---|
| Dưới 30 triệu đồng | 10 – 20 triệu đồng |
| Từ 30 đến dưới 50 triệu đồng | 20 – 30 triệu đồng |
| Từ 50 đến dưới 70 triệu đồng | 30 – 50 triệu đồng |
| Từ 70 đến dưới 100 triệu đồng | 50 – 70 triệu đồng |
| Từ 100 triệu đồng trở lên | 70 – 100 triệu đồng |
Với trường hợp có tổ chức, quy mô lớn hoặc dùng giấy tờ giả, hành vi gian lận xuất xứ còn có thể bị xử lý hình sự. Toàn văn quy định tham khảo tại Thư viện pháp luật. Cách phòng ngừa dựa trên ba lựa chọn xử lý:
- Nếu chưa chắc hàng đủ hàm lượng nội địa để ghi xuất xứ Việt Nam → chọn xin xác định trước xuất xứ vì kết quả giúp tránh rơi vào gian lận xuất xứ ngoài ý muốn
- Nếu chỉ thực hiện công đoạn đơn giản như đóng gói, dán nhãn → chọn khai đúng nước xuất xứ thực tế vì công đoạn đó không tạo đủ chuyển đổi để coi là hàng Việt
- Nếu nhận C/O từ trung gian không rõ nguồn → chọn từ chối và tự làm C/O hợp lệ vì dùng C/O giả là gian lận xuất xứ bị xử lý hình sự
Trong các hồ sơ Khai Báo Hải Quan Lê Nguyễn từng rà soát, nhiều trường hợp gian lận xuất xứ xảy ra do doanh nghiệp hiểu sai tiêu chí hàm lượng nội địa chứ không cố ý, nên việc kiểm tra định mức và nguồn gốc nguyên liệu trước khi khai là cách phòng ngừa hiệu quả nhất.
Muốn chắc chắn hàng đủ điều kiện ghi xuất xứ Việt Nam và tránh rủi ro gian lận xuất xứ ngoài ý muốn? Gửi thông tin mặt hàng, định mức và bộ chứng từ để Khai Báo Hải Quan Lê Nguyễn rà soát tiêu chí xuất xứ, mã HS và tính hợp lệ của C/O trước khi thông quan. Tham khảo dịch vụ khai báo hải quan trọn gói hoặc trao đổi qua Zalo/hotline 0902 916 031.
7. Câu hỏi thường gặp
7.1. Gian lận xuất xứ bị phạt bao nhiêu?
Phạt tiền từ 10 đến 100 triệu đồng tùy trị giá tang vật, theo Điều 17 Nghị định 128/2020/NĐ-CP, kèm tịch thu tang vật. Trường hợp nghiêm trọng có thể bị xử lý hình sự.
7.2. Lắp ráp tại Việt Nam có được coi là hàng Việt không?
Không, nếu chỉ là công đoạn đơn giản như đóng gói, dán nhãn. Hàng phải đạt tiêu chí chuyển đổi mã số hoặc hàm lượng giá trị theo Nghị định 31/2018/NĐ-CP mới được coi là xuất xứ Việt Nam.
7.3. Chuyển tải để đổi xuất xứ có bị xử lý không?
Có. Chuyển tải nhằm hợp thức hóa xuất xứ là hành vi lẩn tránh, bị xử lý và khiến cả ngành hàng có nguy cơ bị nước nhập khẩu điều tra phòng vệ thương mại.
7.4. Dùng C/O giả bị xử lý thế nào?
Ngoài phạt hành chính và tịch thu hàng, hành vi làm giả và sử dụng C/O giả có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội làm giả, sử dụng giấy tờ giả.
7.5. Làm sao phòng ngừa gian lận xuất xứ ngoài ý muốn?
Kiểm soát định mức, truy xuất nguồn gốc nguyên liệu, xin xác định trước xuất xứ khi chưa chắc và từ chối C/O không rõ nguồn. Lưu hồ sơ đầy đủ để giải trình khi hậu kiểm.
8. Kết luận
Gian lận xuất xứ — từ chuyển tải, lắp ráp sơ sài đến C/O giả và trà trộn hàng — gây rủi ro pháp lý cho doanh nghiệp và nguy cơ phòng vệ thương mại cho cả ngành. Việc cần làm ngay là khai trung thực theo Nghị định 31/2018/NĐ-CP, kiểm soát định mức và nguồn gốc nguyên liệu, vì mức phạt tới 100 triệu đồng và rủi ro hình sự lớn hơn nhiều lợi ích trước mắt.
Biên soạn: Minh Châu — Chuyên viên khai báo hải quan, 8 năm kinh nghiệm. Cập nhật: 09/2026.